Raport przygotowany na zlecenie Komisji ds. Obywatelstwa, Zarządzania, Spraw Instytucjonalnych i Zewnętrznych Europejskiego Komitetu Regionów analizuje zjawisko lokalnego zawłaszczania aparatu państwowego jako systemowe zagrożenie dla demokratycznego sprawowania rządów, uczciwości publicznej oraz skutecznego funkcjonowania władz lokalnych i regionalnych. Opierając się na badaniach naukowych, analizie porównawczej oraz studiach przypadków z państw członkowskich UE i krajów kandydujących, raport określa mechanizmy, sygnały ostrzegawcze, konsekwencje oraz działania polityczne niezbędne do zapobiegania i przeciwdziałania lokalnemu zawłaszczaniu aparatu państwowego.
Lokalne zawłaszczenie państwa najlepiej rozumieć jako systemowe zniekształcenie zarządzania na szczeblu niższym niż krajowy, powstające na styku skoncentrowanej władzy politycznej, manipulowanego przydziału zasobów publicznych oraz osłabionego nadzoru, wymagające zarówno analitycznej identyfikacji za pomocą obserwowalnych wskaźników, jak i ukierunkowanych działań politycznych.
Raport pokazuje, że lokalne przejęcie władzy przez interesy prywatne rozwija się w wyniku powtarzających się schematów sprawowania rządów, a nie pojedynczych przypadków naruszenia prawa. Wyróżniono w nim trzy powiązane ze sobą grupy sygnałów ostrzegawczych: nadmierną koncentrację władzy politycznej i osłabiony pluralizm; manipulowanie zasobami publicznymi poprzez patronat, nepotyzm, kumoterstwo i nadużycia w zakresie zamówień publicznych; oraz stopniową erozję lub przejęcie instytucji nadzorczych, w tym organów kontrolnych, niezależnych mediów, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i innych mechanizmów rozliczalności. Dynamika ta osłabia konkurencję demokratyczną, obniża profesjonalizm administracji, podważa zaufanie publiczne i obniża jakość lokalnych usług publicznych.
Raport dostarcza również praktycznych dowodów na to, że przejęcie władzy na szczeblu lokalnym nie jest ani nieuniknione, ani nieodwracalne. Studia przypadków z kantonu sarajewskiego (Bośnia i Hercegowina), Czarnogóry, Chorwacji i Hiszpanii pokazują, że trwałe reformy oparte na przejrzystości, systemach uczciwości, profesjonalnej administracji publicznej i niezależnym nadzorze mogą znacznie wzmocnić lokalną odporność na przejęcie władzy. Wyniki badań podkreślają, że sama przejrzystość jest niewystarczająca, o ile nie towarzyszy jej skuteczne egzekwowanie prawa, zarządzanie oparte na zasługach oraz solidne instytucje odpowiedzialności.
Uznając lokalne przejęcie władzy przez interesy prywatne za systemowe ryzyko związane z zarządzaniem, w raporcie zaleca się, by skuteczne działania w odpowiedzi na to zjawisko wymagały skoordynowanych działań na wielu szczeblach zarządzania
- Wzmocnienie systemów zapewniania uczciwości w organach samorządowych i regionalnych poprzez programy uczciwości, oceny ryzyka oraz wyspecjalizowane jednostki ds. uczciwości.
- Opracowanie systemów wczesnego ostrzegania opartych na wskaźnikach jakościowych i ilościowych w celu wykrywania pojawiających się zagrożeń, zanim się one utrwalą.
- Poprawa przejrzystości procesu podejmowania decyzji publicznych poprzez rozszerzenie dostępu do otwartych danych, rejestrów umów, oświadczeń majątkowych urzędników oraz informacji budżetowych.
- Wzmocnienie zabezpieczeń w zakresie zamówień publicznych poprzez cyfrowe systemy zamówień, monitorowanie sygnałów ostrzegawczych dotyczących zamówień, przejrzystość umów oraz niezależne audyty.
- Promowanie administracji publicznej opartej na zasługach poprzez zapobieganie klientelizmowi, nepotyzmowi i nominacjom motywowanym politycznie.
- Należy chronić pluralizm demokratyczny i nadzór poprzez zabezpieczenie praw opozycji, niezależnych instytucji kontrolnych, organizacji społeczeństwa obywatelskiego, sygnalistów oraz lokalnych mediów.
- Należy wspierać profesjonalizację samorządów lokalnych poprzez stabilne systemy służby cywilnej, ciągłe szkolenia oraz ochronę przed zwolnieniami motywowanymi politycznie.
- Należy wprowadzić krajowe ramy monitorowania ryzyka przejęcia władzy na szczeblu lokalnym, w tym wspólne wskaźniki ryzyka, standardy przejrzystości oraz prewencyjne mechanizmy nadzoru.
- Wzmocnienie instytucji antykorupcyjnych i zdolności egzekwowania prawa na szczeblu krajowym, celem zapewnienia skutecznego nadzoru nad zarządzaniem lokalnym.
- Włączenie lokalnych wskaźników przejęcia władzy przez interesy prywatne do monitorowania praworządności i finansów publicznych w UE, w tym do zabezpieczeń dotyczących funduszy unijnych i ocen w ramach procesu rozszerzenia.
- Wspieranie krajów kandydujących w dostosowywaniu standardów uczciwości w zarządzaniu lokalnym do dorobku prawnego UE, w tym w zakresie zamówień publicznych, ochrony sygnalistów i zasad dotyczących konfliktu interesów.
- Promowanie wymiany najlepszych praktyk i budowania potencjału poprzez Europejski Komitet Regionów, ułatwiając dzielenie się wiedzą, wzajemne uczenie się oraz rozpowszechnianie udanych reform w zakresie zarządzania lokalnego.
